Yaşar AYAZOĞLU

Yüce dinimiz İslam, sevgili peygamberimize vahyin gelişinden beri ilme büyük önem vermiştir. İlk ayet peygamberimize insanı yaratan ve bilmediklerini kalemle yazmayı öğreten Rabbinin adıyla okumaya davet ederek indi. Hem Kuran’ı Kerim de Hz. Muhammed (s.a.v.) Müslümanları doğrudan doğruya düşünmeye ve ilim öğrenmeye teşvik ediyor. “Oku!”, “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?1”, “Bilhem mediğiniz bir konuda bir bilene sorun2” mealindeki ayetler ilim ve düşünceye teşvik eden yüzlerce ayetten sadece bir kaçıdır.

Hz. Peygamberimiz (s.a.v.) bilindiği gibi savaş esirlerini Müslüman çocuklarına öğretmenlik yapmaları karşılığında hürriyetlerine kavuşturduğu gibi birçok hadisinde de Müslümanları ilme ve düşünmeye teşvik etmiştir. “ilim öğrenmek kadın ve erkek her Müslüman’a farzdır.” “İlim Çin’de de olsa alınız.” “İlmin anahtarı sorudur.” Şeklindeki sözleri burada hatırlanması gerekenlerin sadece bir kaçıdır. Önemle hatırlanması gereken bir bilgide şudur ki: Hz. Peygamberimiz ilk Müslümanların sağlık problemlerini bilimsel olarak çözmek için henüz Müslüman olmamış yakınlarından teyzesinin kocası Haris’e adlı kişiyi İran’daki Cündişapur medresesine tıp ilmi öğrenmesi için göndermiştir.3 Böylece ilim Çin’de de olsa alınız sözlerinin ilk uygulayıcısı kendileri olmuştur.

Bizim bazı sözde aydınlarımızın iddia ettiği gibi İslam dini terakkiye(ilerlemeye), ilme asla mani değildir. Astronomi çalışmalarıyla tanınan 1473 Polonya doğumlu ünlü astronomi bilgini Kopernik gezegenlerin güneş etrafında döndüğünü açıklamak için yıllarca bekledi. Çünkü kilisenin baskısından çekinmekteydi. Yine 1564 İtalya doğumlu ünlü astronomi bilgini Galile astronomi üzerine verdiği eserler dolayısıyla papazların hücumuna uğramıştır. 1616 da kurulan bir komisyon Galile’den dünyanın döndüğü iddiasından vazgeçmesini istemiştir. Galile mahkemeye sevk edildi ve kitapları yasaklandı. Engizisyon onu 70 yaşındayken müebbet hapse mahkûm etti. İslam tarihi boyunca bilim adamlarına karşı asla böyle bir olay olmamıştır. Bu iki batılı âlimin görüşlerinden çok daha seneler önce 1200lü yıllarda Hz. Mevlana meşhur eseri mesnevisinde dünyanın döndüğünü şu beyitlerle ifade ediyor:

Dolap gibi dönüp duran gökten kıyas tut

Onun dönmesi acep nedendir?

Ey gök! Ne vakte dek yerin etrafında dönüp duracaksın?

Bu gökyüzü de elinde olmaksızın dönüp durmakta.

Evet, bugüne kadar, bilim ve teknolojinin bu kadar gelişmişliğine rağmen Kuran’daki hiçbir ayetin anlamanın akla ve bilime ters düştüğü görülmemiştir. Aksine bilim ve medeniyet geliştikçe Kuran’da anlatılan hakikatlerin doğrulukları aklen ve ilmen daha apaçık bir şekilde ortaya çıkmaktadır ve çıkmaya da devam edecektir.

Sözlerimi yine bir ayet meali ile bitirmek istiyorum. Yüce Allah Kuran’ı Kerimde “her ilim sahibinin üstünde daha iyi bir bilen vardır.4” Buyurarak bilginin sonsuzluğu fikrini bizlere telkin etmektedir. Bize düşen ise İslamiyeti doğru anlamak, geçmişimizi iyi öğrenmek bunun içinde okumak, okumak, okumak.

Yaşar AYAZOĞLU

I- Unutulmaması Gereken Hususlar

Maalesef, millet ve devlet olarak üç büyük düşmanımız devam ediyor: cehalet, ihtilaf ve fakirlik. Bugünkü araştırmamızın konusunu, cehaletimize sebep olan şeyler veya diğer bir ifadeyle ilme mani olan sebepler teşkil edecektir. Bu başlığı, değişik şekillerde incelemek ve değerlendirmek, mesela insanın şahsî hayatında ilme engel teşkil eden haller, sosyal hayatta ilme engel olan haller, siyasî hayatta ilme engel olan haller diye sıralamak mümkündür. İnsanın sıhhati ile alakalı problemler, ilmî çalışmanın kıymetini idrâk etmeyen eş ve çocuklarından doğan zorluklar, ilmin vesilelerini elde etmek için maddi imkânlara sahip olmama gibi maniler, şahsî hayata ait engellerden bazılarıdır. Okullarında tek tip insan yetiştirmeyi şerefle ilan edecek kadar ilimden anlamayan devlet adamlarının tavırları, ilmî araştırmaya getirilen resmî kayıtlar ve sınırlamalar, doktora tezinin başlığında İslam kelimesi geçtiğinden dolayı tezleri reddeden kafalar, ilmin siyasî hayattaki engellerine bazı misallerdir. Devlet ve milletin muhit olarak ilme önem vermemesi, devletin ve fertlerin bir şarkıcıya gösterdikleri iltifatı ilim adamlarından esirgemeleri, kız istemeye gidildiğinde, kız annesinin kızını isteyenlere böbürlene böbürlene kızını anlatırken, acı olan ‘Affedersiniz, bir de öğretmen istedi’ diyecek kadar ilimden bî haber olması da sosyal hayattaki bilimin engelleri arasında sayılabilir. Bu engeller olduğu sürece de, bilimin engellenmesi devam edecektir ve millet olarak da sonuçlarına katlanılacaktır.

Şimdi bizim, bütün bu engelleri sıralamaya ve izah etmeye yerimiz müsait değil. Ancak bir gerçeğin altını çizdikten sonra, ilmin önündeki engellerin bazı önemli olanlarına atf-ı nazar eyleyeceğiz.

Üzülerek ifade edelim ki, ilim için kara dönem diyeceğimiz ve bazı ilim ve siyaset adamlarımızın da yanlış olarak ortaçağ zihniyeti dediği zaman dilimi, müslümanlar ve gayr-i müslümler açısından tamamen faklı dönemlere rastlamaktadır. Yani İslam aleminin bilim açısından ortaçağı farklıdır; gayr-i müslimlerin ve özellikle de Avrupa’nın ortaçağı ayrıdır.

Tarih bize gösteriyor ki, gayr-i müslimler için ilk çağ ve ortaçağ, bilim açısından kara bir dönemdir. İlme önem verilmediği gibi, ilim adamlarına da ilimlerinden dolayı kıyılmış ve Galile gibi bilim öncüleri ‘dünya dönüyor’ dedikleri için idam dahi edilmişlerdir. Bazı sözde bilim adamlarının, ortaçağ karanlığı tabiri ile, bu karanlık dönemi Türk Milletinin ve özellikle de İslam aleminin tarihine de teşmil etmeleri ve tarihimizi bu açıdan Avrupa tarihine kıyaslamaları tam bir bahtsızlıktır, tarihi bilmemektir.

Halbuki müslümanlar ve biz müslüman Türk milleti için, ortaçağ karanlığı diye kötülenen İslamın ilk 300 yılı yani en azından miladi 1000 yılına kadarki dönem, fevkalade mümtâz ve şerefli bir dönemdir. İslamın ilme ve müslüman ilim adamlarının da dünyaya bilim meşalelerini yaktığı asırlardır. İslamın ilk 500 yılı da yani 1400’lere ve hatta Osmanlı Devletinin 1550’lere kadar devam eden devresi, bazı noksanlıklar bulunsa dahi, ilim açısından karanlık dönem değil, belki en aydınlık dönemdir. Moğol karabasanını bir tarafa bırakırsanız, İslam âleminin bu dönemde yetştirdiği bilim adamları, sadece İslam aleminde değil, bütün dünyada bilimin öncüleri olmuşlardır. Maalesef İslam âleminin 1550’lerden XIX. asra kadar olan zamanı, bilim açısından karanlık bir dönemdir ve hatta İslam alemi için bu döneme ortaçağımızdır diyebiliriz. Yoksa Avrupa için ortaçağ sayılan asırlar, biz müslümanlar için bilim açsısndan en aydınlık dönemdir denilebilir[1]. Bu dönemde Avrupa Kopernik’leri yakarken ve Galile’leri idam ederken, İslam âlemi İbn-i Sina’ları, Fahruddin Râzî’leri ve Bîrûnî’leri yetiştirmiştir.

II- Bilime Engel Olan ve Bertaraf Edilmesi Gereken Bazı Haller

Durumu böylece tesbit ettikden sonra şimdi de bizim için bilime engel teşkil eden bazı sebepleri özetleyelim:

1) Bilim ve San’at Hürriyetinin Olmayışı

Bilim hürriyeti, bilimin gelişmesinin birinci ve en önemli sebebidir. Bilim hürriyetinin olmadığı bir memlekette, gerçek manada bilim adamı değil, ünvanlı dalkavuklar yetişir. İlim adamı bir bal arısı gibidir. Daha önce yaşamış bilim adamlarının ortaya koydukları yanlış veya doğru araştırmalar, siyasi görüşüne uysun uymasın, muasır bilim adamlarının eserleri ve araştırmaları, bilim adamı için balının bal yapmak için öz topladığı farklı çiçeklere benzer. Hakiki bir bal elde edebilmek için, bal arısının hangi çiçeklere gidip hangisine gidemeyeceğini sınırlamaya kalkışmak, arıyı meşgul etmek veya bal yapmaktan alıkoymaktan başka bir işe yaramaz. İlim adamı da her kaynağa ve öz bulunabilecek olan her çiçeğe konabilmelidir. Çiçekler tahdir edilemez. Ürettiği baldan rahatsız olanlar, balı durdurmak yerine, o balı yememe hürriyetine de sahip olmalıdır. Aksi takdirde, şu kaynak sakıncalı; 70 yıl önceki şu tesbite uygun olan görüşler bilim, diğerleri bilim değil şeklindeki değerlendirmeler, bilim hürriyetine vurulan en büyük darbedir. Totaliter rejimlerde ve maalesef 1950 öncesi ve ihtilal sonrası dönemlerdeki Türkiye’de, aynen buna benzer bir hal yaşanmıştır. Mesela şu anda devletin imkânları ile araştırma yürüttüğünü iddia eden TÜBA yani Türkiye Bilimler Akademisi, maalesef böyle bir anlayışın içindedir. Bu sebepledir ki, ilim aleminde adı ve sanı duyulmamaktadır. Son olarak çıkardığı Disiplin Yönetmeliği ile bilimi kendi inhisarına alan YÖK de bunun acı misallerindendir.

Anayasamızın 27. Maddesi, herkesin, bilim ve san’atı öğrenme, öğretme, açıklama, yayma ve her türlü araştırmayı yapma hakkına sahip olduğunu ifade ederek bilim hürriyetini düzenlemektedir. Ancak aynı maddenin ikinci fıkrasındaki kayıtların Türkiye’de yanlış uygulanması, bu hürriyeti otomatik olarak ortadan kaldırmaktadır. Maalesef biz, sadece jüri üyeleri hanımının başörtülü olduğunu görmelerinden dolayı doçentlik ünvanı verilmeyen bilim adamları bilmekteyiz. Başörtüsünü bilime aykırı gören kelaynakları ise, başka yerde değil, hala Türkiye’de bile görmek, milletimiz ve bilim tarihi açısından en büyük kara bahtlılıktır. Bakınız Amerikan Anayasası, bilim hürriyetini nasıl öz bir şekilde düzenlemekte ve hiç bir kayıtla da sınırlamamaktadır:

“Kongre, bilimin ve yararlı sanatların gelişmesini, yazarlara ve kâşiflere emniyet içinde araştırma yapabilecek zaman ve imkân temin ederek ve de onların bilimsel eserlerine ve sanat eserlerine gerekli saygıyı göstererek teşvik etmekle görevlidir (Bölüm VII).” [2].

Bu demek değildir ki, ilim adamı, Ceza Kanununun suç kabul ettiği eylemleri işlediğinde, cezalandırılmasın veya yargılanmasın. Böyle bir şeyi kimse iddia edemez.

Yürüttüğü idarî sistem ve savunduğu dünya görüşü, bilime aykırı olan ve mantıktan mahrum bulunan devlet adamları, bilimin ışığını yayan ve mantıksızlığını ortaya koyan bilim adamlarını istemezler. Türkiye’nin yaşadığı sendrom da budur. “Hak namına, hakikat hesabına olan fikirlerin çatışması ise, maksatta ve esasta ittifakla beraber, hakka giden vesilelerde ihtilâf demektir ve yararlıdır. Hakikatin her köşesini ortaya çıkarıp hakka ve hakikate hizmet etmek demektir.”.

Buna Cumhuriyet döneminden acı bir misali vermek istiyorum: Sene 24 Aralık 1937 ve günlerden Cuma’dır. Millet Meclisinde Mustafa Kemal’in Denizbank diye adlandırdığı Denizcilik Bankası Kanun Tasarısı görüşülecektir. Tasarı üzerinde konuşanlardan biri de, meşhur Türk Hukuk Tarihçisi Sadri Maksudî Arsal’dır. Arsal, hayâtı çevresindekilere benzese de, ilmin haysiyetini de unutmayan ve fazla zulmetli olmayan bir münevverdir. Verdiği önergede, Kanunun muhtevâsı üzerinde değil, içinde geçen bir kelime üzerinde duracağından bahseder. DENİZBANK adının Türkçenin kâidelerine uymadığını ve Türk Dilinde “Bank” diye bir keli­menin bulunmadığını söyler. Bunun yerine Deniz Bankası adını teklif eder. Teklif oylanır ve kabul edilir. Bu arada, bazı dostları, Sadri Bey’e yaklaşarak, neden böyle yaptığını, bu adı Atatürk’ün vermesi sebebiyle, böyle bir teklifi yapmaması icabettiğini kendisine anlatırlar. Aldıkları cevap manidardır: “Ne çıkar? Hakikat değişmez ki..”

Gerçek münevvere yakışan bu cevap üzerine bazı zul­metli münevverler devreye girerler. O akşam, Atatürk’ün meclisinde toplanırlar. Atatürk’ün “Eh, ne var ne yok?” suali üzerine, “Meclisde müessif hâdiseler olduğu ve Zât-ı Alilerinin dil politikasının baltalanmak istendiği” anlatılır. Mesele anlatılınca da, Atatürk sorar; “Peki içinizden cevap veren olmadı mı?” Sorusuna cevap alamayınca Atatürk kızar: “Öyle ise, şimdi Sadri Maksudi’ye cevap vereceksiniz. Hem de Radyo’dan……En başta sen,….. sonra…” Ve sekiz tane zulmetli münevver, Sadri Maksudi’nin aleyhinde konuşmak üzere emir alırlar. O gece sabahın 2’sine kadar Rusya Tatar­larının Cumhurbaşkanı ve değerli tarihçi ve hukukçu Ar­sal’ın aleyhine yayınlar yapılır. Bu yayınların muhtevâsı o kadar düşüktür ki, bu yazımızda bazı iktibaslar yapmaya dahi kalemimiz gitmemektedir. Gazeteler, hâdiseyi manşetten verir. Karikatürler çizilir. Sanki Yunan ordusu, Türkiye’ye saldırmıştır. Bu yedi zulmetli münevverin başını Falih Rıfkı Atay çekmektedir. Daha evvel Arsal’ın teklifini ittifakla kabul eden Meclis üyeleri, bu sefer, tam tersini kabul ederek tasarıyı kanunlaştırmışlardır[3]. Sonradan Mustafa Kemal, Sadri Maksudi’den özür dilemiştir. Ama ne fayda ki, ilmin başına gelenler gelmiştir. İşte bilim hürriyetinin yanlış anlaşılmasına yakın tarihden bir misal[4]. Bu hadiseyi anlatırken, günümüzdeki gazetelerin de daha acı manşetler attığını düşünüyor ve zihnimden, Türkiye bilim hürriyetine ne zaman kavuşacak diye sormadan edemiyorum.

2) Ehliyetsiz İlim Adamlarının Çoğalması

Bilimin en büyük engellerinden biri de, bilimin ehil olmayan ellere düşmesidir. Bu engel özellikle bizim tarihimizde çok acı sonuçlar doğurmuştur. Osmanlı Devletini yıkan, torpil ile ve soya intisab ile ilmiye payelerinin verilmesi olduğu gibi, Osmanlı medreselerini mahveden de beşik uleması tabir olunan insanlardır. Maalesef beşik uleması uygulaması bugün de devam etmektedir. Sadece siyasilere yakınlıkları sebebiyle, yüzlerce insana 1950 öncesi profluk ünvanları verildiği gibi, hakkı konuşan ilim adamlarından yüzlercesi de yine 1950 öncesi ve 1960 ihtilallerinde yurt dışına sürülmüştür. Bu durum ilim rütbesinin kazanılarak değil, belki siyasilere yakınlık ile elde edildiği hissini ortaya çıkarmış ve gerçek ilim kabiliyeti olanlar, ilme rağbet etmemişlerdir. Şu anda yani 2000’e 1 kala 1998 Türkiyesinde YÖK’ün yeni yönetmeliği ve 12 Eylül döneminin 1402 sayılı Kanunu da buna verilecek acı misallerdendir.

Hz. Peygamber, ehliyetsiz ve ilmini kötüye kullanan ilim adamları için ulemâ-i sû’ yani ilmini kötüye kullanan bilim adamları tabirini kullanmaktadır. “Âhir zamanda bir millet çıkar, câhiller başlarına geçerek insanlara fetva verirler, hem kendileri yoldan saparlar ve hem de insanları doğru yoldan sapıtırlar.” “Din (ve devletin) üç büyük musibeti vardır: hevâ ve hevesine uyup kuralları çiğneyen hâkim, zâlim devlet adamı ve câhil müctehid”. Bu emirleri buyuran Hz. Peygamber, sanki bizim zamanımızı tasvir etmektedir[5].

Bir insanın kabiliyetli olduğu şeyi terk edip ehil olmadığı şeye teşebbüs etmesi, Allah’ın şu kâinâtı yaratırken koyduğu yaradılış kanunlarına büyük bir itaatsizliktir. Zira doğru olanı odur ki, bir ilme veya sanata girenin kabiliyeti o ilmin içine yayılsın ve girsin, o insan sözkonusu ilim va sanatta fâni olsun. İntisap ettiği ilim ve sanat mesleğinin kurallarına saygı duysun ve bilimin ince kanunlarına riayet etsin; elhasıl, fena fi’s-sanat ve’l-ilim yani ilimde ve san’atda fâni olsun.

Yaradılışın kuralı bu olmasına rağmen, kabiliyeti olmadığı halde, torpil ve benzeri yollarla bir ilim mesleğine giren veya menfaat için girdirlen bir insan, o ilim mesleğinin layık olan şeklini kendi kabiliyetine göre değiştirir, kanunlarını çiğner. Asıl hangi san’ata meyilli ve kabiliyetli ise, kendisi için tabi’î olmayan ilim mesleğini onunla çirkinleştirir. Çünkü yaradılışında olan kabiliyet ile girdiği ilim mesleği arasında çatışma ve keşmekeş vardır.

Bu unutulmaması gereken gerçeğin dürbünü ile özellikle Türkiye’deki ilim alemine bakacak olursak, daha yakından anlarız ki, pek çok ilim adamı aslında, ilim adamı olmaya layık değil, belki de ağalık, âmirlik ve insanlara üstün görünme meyline ve kabiliyetine sahip. Aslında ilim adamı değil de ağa, insanlara talimat veren makamların sahibi olmaya layık. İşte ilimle alakası olmayan bu insanlar, ilim mesleğine girdiğinde, ilmin şanından olan talebeleri teşvik, insanları bildikleriyle doğrulara irşat, ilme aykırı hareket edenlere nasihat ve ilmin gereği olan yumuşak davranma vazifelerini ifa etmesi gerekirken, kendi yaradılışında var olan despotluk ve başkalarına karşı üstün olma duygularını kullanır ve ilmini zulmüne ve başkalarını küçük görmeye vesile eder.

Bu sebepledir ki, Osmanlı Devletinin sonlarına doğru ve Cumhuriyet döneminde çoğunlukla ilim rütbeleri ve ünvanlar ehil olmayanların eline geçti ve bu yüzden, dünya bilim ve teknoloji sıralamasında, Türkiye, Yunanistan’ın dahi gerisinde kaldı. Kendisi 6 senede doktorasını tamamlayabildiği için talebesini de en az o kadar bekletmeyi gaye edinen proflar, üniversitede bilimsel araştırma yapmak yerine sokak kabadayılğı yapan ve jandarmalığa soyunan rektörler, bu dediklerimizin canlı şahididirler. Bunların ilmin izzetini korumaları ve gerçek bilimi teşvik etmeleri de mümkün değildir. 1960’da da 12 Eylül sonrası da, bir kısım sözde bilim adamlarının, ilmin izzetini kaybederek sokak kabadayılığına soyunmaları, Türkiye’de ilmi engeleyen en büyük manilerden biridir. Bu sebepledir ki, 1979 Nobel Fizik Ödülü sahibi Prof. Dr. Muhammed Abdüsselam, “İslam ülkeleri, planlamacıların ve bürokratların cennetidir” demiş ve yeniliği ortaya koyan gerçek bilim adamlarından mahrum olduğumuzu acı acı ifade etmiştir[6].

Kendi alanında doğru dürüst bir kitap okumadan hatırla prof olanların sayısı, Türkiye’deki ilim adamlarının önemli bir nisbetini teşkil etmektedir. Hiç unutmuyorum. Ben asistanken, üniversitemde doçent olan 10’dan fazla bilim adamı vardı. Bir türlü doçentlik dil sınavını veremiyorlardı. Mastırımı bitirdim, doktoramı tamamladım. Onlarla birlikte ben de doçentlik dil sınavına girdim. Ben kazandım. Doçent oldum. Onlar hala doçentlikde devam ediyorlardı. Daha sonra bir kanun çıktı. Bir gecede 2000’e yakın prof doğdu ve bunlardan 10 tanesi benimle birlikte bu serüveni yaşayanlardı. Şu anda önemli bir kısmının rektör veya dekan olduğunu söylersem, meslektaşlarım incinmesin ve milletim de ümidini kesmesin.

Yine unutmuyorum, Sulhi Dönmezer ve Fevzi Fevzioğlu gibi ehil hukuk hocalarının dersi, bir masal gibi lezzetle dinlenirken, mesleğinin rütbesine torpil ile gelmiş hocalar, kullandıkları bütün zorbalık metodlarına rağmen, kendilerini talebelere dinletemiyorlardı. Bunları benim gibi yaşayanlar Türkiye’de çokça vardır.

İşte bu hali gören gerçek kabiliyetliler, ilimden uzaklaşmakta ve ilim makamları da ehil olmayan ağalara, zorbalara ve hatta eşkıyalara kalmaktadır. Hz. Peygamber’in ulemâ-i sû’ dediği bilim adamları herhalde bunlar olsa gerektir.

İşte bunu önlemek içindir ki, Osmanlı Devleti, yükselme döneminde mülâzemet usûlünü koymuş, ilmî ehliyeti esas almıştır. Şu anda Amerika’da da tatbik edilen sistem, Osmanlı Devleti’nin ilk dönemlerde uyguladığı sistemdir.

3) İlmin Siyasete Âlet Edilmesi Ve İlmin İzzetinin Korunamaması

Bir memlekette, huzur, âsâyiş ve refahın te’mini için, hakka ve hakikata âşık ilim adamlarıyla devlet adamları arasında ciddî bir münâsebet ve muvâzene bulunması zaruridir. Bu münâsebet kesildiği veya herhangi bir tarafın lehine yahut aleyhine bu muvâzene bozulduğu zaman, o memlekette maddî ve manevî huzur ve refah beklenemez.

Memleket ve vatan bir vücuda benzer; aklı ve ruhu ilim ve ma’rifettir; cesedi ve bedeni de siyâset ve idaredir. Bu iki unsur arasında muvâzenenin te’min edildiği dönemlerde, dâima medeniyet, terakki ve refah görülmüştür. Abbasî Devleti’nin ilk halifeleri, Endülüs Emevilerinin başlanğıçtaki idarecileri ve ilk Osmanlı Padişahları, bu muvâzeneyi temin eden en müşahhas misallerdir. Fâtih Sultan Mehmed’in vezirlik ve kazaskerlik teklifini reddeden, diğer taraftan Fâtih’i tekyesine de kabul etmeyen Molla Güranî; Fâtih sarayında ve kendisi de tekye ve medresesinde kaldığı müddetçe, bu dengenin korunabileceğinin çok iyi idrâki içindedir. Bir Osmanlı Kanunnâmesinde bu önemli muvazene düsturu şu şekilde ifade edilmektedir: “Kadılar, şer’î hükümleri icra edeceklerdir. Ancak memleketin nizamı, korunması ve vatandaşın idaresi ile alâkalı hususları hükkâm-ı seyf ve siyâset olan vükelâ-yı devlete havale edeceklerdir”[7]. Bu sebebledir ki, eskiler, devlet adamlarına erbâb-ı seyf, ilim adamlarına ise erbâb-ı kalem demişlerdir.

Zikredilen bu muvâzeneyi sağlamada en önemli vazife, ilim adamlarına düşmektedir. İlim adamları bilmelidirler ki, dünyada en yüksek rütbe ve şeref, ilmin rütbesi ve şerefidir. Hakk’a ve hakikata âşık bir ilim adamı, hakk’dan başkasına tâbi olmaz. Zira hakk’ı tanıyan, hakk’ın hatırını hiçbir hatıra feda etmez. Hakk’ın hatırı âlidir; hiçbir hatıra feda edilmemek icabeder[8].

Önemle ifade edelim ki, hakk’ın hatırını ve ilmin şerefini, cam parçaları hükmündeki dünyevî makam ve menfaatlere feda edenler, hem dünyada istedikleri makam ve menfaatlere ulaşamamışlar ve hem de bugün “nesyen mensiyyâ” yani nisyan derelerinde unutulup gitmişlerdir.

Onlar hakkında unutulmayan tek şey, tarih boyu insanların kendilerini nefretle anmaları ve âhirette ise yaptıklarının cezasının verilmesidir. Bizans İmparatoru’nun kendilerine her yıl verdiği altın ve gümüşleri hatırlayarak, Hz. Muhammed’in hak peygamber olduğunu bile bile, inkâr ve hakk’ı ketmetme yolunu tutan papazlar, acaba Kur’ân’ın şu zemmi dışında ellerinde neyi muhafaza edebilmişlerdir?

“İnsanlara, kadınlar, çocuklar, yük yük altın ve gümüşler bezendirildi, süslü gösterildi… Halbuki bu dünyanın geçici mal ve metâ’ıdır. En güzel istikbal ise Allah katındadır” mealindeki âyetle, ilmin şerefini ayaklar altına alan papazlara tarîz yapılmaktadır[9]. Halbuki ilmin şerefini ve izzetini, hakk’ın da yüce hatırını, dünyevî olan her menfaat ve makama tercih edenler, yaşadıkları dönemde sıkıntı çekmiş olsalar ve hakir görülseler de, kıyâmete kadar şeref ve itibarları devam ettiği gibi, uhrevî hayatta da “Allah, kendilerine ilim ihsan edilenlerin derecelerini artırır” işaretiyle bunun mükâfatını görecekleri, Kur’ân’da müjdelenmiştir. İşte İmam-ı A’zam ve İbn-i Ebî Leyla İkisi de Abbasilerin ilk devirlerinde yetişmiş büyük İslâm hukukçuları. Acaba bir kamu oyu yoklaması yapılsa, bir buçuk milyara varan müslümanlar içinde, İmam-ı A’zam’ı tanımayanların nisbeti % 10′u geçer mi? Amma İbn-i Ebî Leylâ’yı tanıyanların nisbeti % 10′u bulur mu? Bu farkı doğuran sebep, İmam-ı A’zam’ın Hakk’ın hatırını hiç bir şeye feda etmemesi ve İbn-i Ebî Leylâ’nın ise, her ne kadar büyük ve müstakîm bir âlim olsa bile, zamanın idarecilerinin hatırı için bazı hakları feda etmiş olması ihtimalidir. Buna İmam Ahmed bin Hanbel’i, İmam Rabbânî’yi ve eserleri bugün bile İslâm Hukukunun temel kaynakları arasında yer alan İmam Serahsî’yi kıyaslayabilirsiniz. Yakın zamanda Hakk’ın hatırını hiç bir hatıra feda etmeyen Bediüzzaman da, bu hakikatın canlı şahidlerindendir. Bütün devlet, her çeşit imkânlarıyla, bütün ehl-i dalalet ve her nevi iftiralarıyla o zatın izzet ve rütbesini yok etmek üzere, altmış senedir uğraştıkları halde, bugün bütün âlem-i İslâm’da ve Türkiye’de, onun aleyhinde olanlar zelil ve O ise gönüllerde sultan büyük azizdir.

İlmin izzetini koruma meselesini zikredince, akla şu soru hemencecik geliveriyor: Günümüzde çokça görülen bir hal, devlet adamları, ilmin izzetinden ve buna muhtaç olmalarından dolayı, ilim adamlarının kapısını aşındırmaları icabederken, bugün ilim adamları, mansıb ve makam kaparım ümidiyle, devlet adamlarının kapılarını aşındırmakta ve bu dünyevî makam ve menfaat sebebiyle de her zaman ve her yerde hakk’ı söyleyememekte ve müdâfaa edememektedir. Bu durumu nükteli bir şekilde izah eden şu hâdise çok manidardır:

“İran’ın âdil Padişahlarından Nuşirevan’ın veziri, büyük ve aklı âlim Büzürg-Mihr’e sormuş: Neden âlimler, devlet adamlarının kapısında görünüyor da, devlet adamları âlimlerin kapısında görünmüyor? Halbuki ilim, emâretin fevkindedir. Bu sorunun cevabında akıllı âlim şöyle demiş:

Âlimlerin ilminden ve devlet adamlarının da cehaletindendir. Yani devlet adamları cehaletlerinden ilmin kıymetini bilmiyorlar ki, âlimlerin kapısına gidip ilmi arasınlar. Âlimler ise, marifetlerinden mallarının kıymetlerini dahi bildikleri için, devlet adamlarının kapılarından ayrılmıyorlar. Böylece akıllı âlim, âlimlerin düştükleri zillet halini, nazik bir şekilde tevil ederek takdim etmek istemiştir”[10].

Bir yaşanmış misali de Osmanlı Devletinden verelim. Zaman, Kanunî Sultan Süleyman’ın asrıdır. İlmin izzeti ve hakk’ın hatırının hiçbir hatıra feda edilmemesiyle alâkalı tarihimize altın harflerle yazılan bir hâdise yaşanmaktadır. Hâdisenin kahramanları, zamanın Osmanlı Şeyhülislâmı Ebüssuud ile Osmanlı Padişahı Muhteşem Kanunî Sultan Süleyman’dır. Hâdiseye sebep olanlar ise, Ayasofya Vakıflarına bağlı dükkânların kiracılarıdırlar. İslâm hukukunda, vakıf malların kira bedelleri, her sene yeniden ayarlanır ve düşük olan kira bedelleri râyiç kira bedeli yani ecr-i misil seviyesine yükseltilir. Meselâ, vakfa ait bir dükkânı 10.000 akçeye kiralayan A, bir sene sonra, eğer dükkânın râyiç kira bedeli (ki buna ecr-i misil denir) 11.000 akçeye yükselmişse, ya bu kirayı vermeyi kabul edecektir ya da bu bedeli verene dükkân kiralanacaktır. İşte Ayasofya Vakıflarına ait dükkânların kira bedelleri, kısmen de olsa yükselmiştir. Kiracılar ise, Padişaha müracaat ederek, “vakıf dükkânların mevcut gelirinin giderlere fazlasıyla yettiğini yani vakfın zengin olması hasebiyle kira bedelini arttırmaya ihtiyaç bulunmadığını ve de kendileri de müslüman olduğu ve muhtaç bulundukları için, vakfın malını az da olsa kendilerinin yemesinin zararı olmayacağını” arz ederler. Padişah da, hem vakıf malların gelirinin fazlalığından dolayı ve hem de kiracıların sızlanmalarını nazara alarak vakıf malların kira bedellerinin bu senelik arttırılmaması için ferman vermiştir. Fermanı uygulayan kadılara tamim edilmek üzere kiracılar Şeyhülislâm Ebussuud’a getirince, Ebussuud Fermanı okumuş ve şu cevabı vermiştir:

“El-Cevab; Olmaz. Padişah’ın emri ile nâmeşru’ olan şey meşru’ olmaz. Haram olan nesne helâl olmak yoktur.”

İnsan hak ve hürriyetlerine aykırı olarak İstanbul’un Belediye Başkanı mahkûm edildi; nerede hukuk profuyum diyen zavallılar? Yine insan haklarına ve açıkça Anayasaya rağmen, başörtüsü yasağı sürüyor; nerede hakkın hatırını siyasete fedâ etmeyecek âlimler?

İşte ilmin gerilemesini başka şeylerde değil, ilmin ve ilim adamının izzetini kaybetmesinde aramak gerekir.

4) İlmin Maddi Menfaat İçin Yapılması

Unutulmamalıdır ki, ilim para ve maddi menfaat için yapılmaz. İlmin gayesi Allah rızası, insanlığa hizmet ve ilmin kendisinde bulunan manevî lezzettir. Bazan öğrencilerime, maddi gayelerle tahsil yapıyorsanız, hemen tahsili yarıda kesin, bunun yerine sokaklarda patates satın şeklinde tavsiyelerim olmaktadır. Evet, İmam Şafi’î’nin tesbiti olan “İlim talebelerinin rızkına ben kefilim” hakikatine katılıyorum. Zira ilim azizdir; sahibini aslâ zillette bırakmaz. Ancak ilmin karşılığı dünyevî olamaz. İlim para için asla yapılamaz. Bugün Türkiye’de üniversiteler bir şey üretemiyorsa, bunun en önemli sebebi, üniversiteye girenlerin verilecek maaşı gözeterek veya başka bir iş bulamamaktan dolayı öğretim üyesi olmaktır. Hele bir de intisab ettikten sonra, albaylığa yükselir gibi pâyeler zamanın geçmesiyle alınıyorsa, böyle bir müessesede ilim olmaz.

5) Türkiye’de İlmî Araştırmalar İçin Gerekli Zemin Ve Vasıtaların Olmayışı

Üzülerek ifade edelim ki, “Kem âlet ile olmaz kemâlât” sözü bizim için de geçerlidir. Bir Üniversite ki, kurulduğu günden beri, kütüphanesi bir ortaokul kitaplığına ulaşamamışsa, ilim adamı internete girmek için tüccar olması gerekiyorsa, orada ciddi bilimsel araştırmalar yapılıyor demek çok yanlıştır.

6) İlmin ve İlim Adamlarının Şekilcilik’den Kurtulamaması

Osmanlı Devletinde medreselerin yıkılmasına sebep, âlet durumundaki ilimlerin asıl gaye hükmündeki ilimlere galebe çalmasıydır. Eski tabirle, ulûm-ı âliye asıl yüksek ilimlere göre esas maksat yapılmış olmasıydı. Bu durum önemli ölçüde bugün de devam etmektedir. Mananın ve ilmin elbisesi demek olan kavramlarda boğulan zihinler, asıl maksada ulaşmakta yaya kalmaktadırlar.

Kısaca herşeyin bir manii yani engeli olabilir; ancak bilim adamı adayları bilmelidirler ki, ilmin manileri bir değil binlercedir. Ancak ilmin rütbesi de rütbelerin en üstünüdür.

Aslında ilmin gerilemesine sebep olan daha fazla önemli nedenler bulunmaktadır. Ancak bunları ayrıntılı olarak takdim etmeye yerimiz müsait değildir.

Siteye Ekleme Tarihi: 03 Ekim 2002

——————————————————————————–
[1] Bu konuda bkz. Özemre, Ahmed Yüksel, İslâmiyette İlim, Bilgi, Bilim Ve İslam, İSAV, İstanbul 1992, sh. 41 vd.; Bu konuyu büyük âlim Bediüzzaman şöyle özetlemektedir:

[10] Lem’alar, 135.

Prof. Dr. Ahmed Akgündüz
Bizi Bilimde Geri Bırakan Sebepler Nelerdir?

I- Konunun Takdimi

Mevzuya girmeden önce üç hakikati hatırlatmak istiyorum:

Birincisi, her asır insanlarının, kendi zamanlarında meydana gelen fenalıkların sebeplerini geçmişlerine isnâd ederek suçsuzluklarını isbata kalkışmaları maalesef alışılmış bir durumdur. Halbuki tenkit edilenlerin bizim dedelerimiz olduğu, birgün bizim de dedeler makamına gelip tenkit edileceğimiz asla unutulmamalıdır.

İkincisi, karanlık mazi tabiri maarif açısından müslüman ve gayr-i müslimlere göre farklı manalar ifade etmektedir. Başta Avrupa olmak üzere bütün gayr-i müslim milletler için, eğitim açısından mazi deyince, 17. asırdan evvelki ilk ve ortaçağın tamamı akla gelmelidir. Günümüzde dahi ortaçağ zihniyeti ve skolastik düşünce denince akla gelmesi icab eden, başta Avrupa olmak üzere gayr-i müslimlerin bu devreye ait dünyasıdır. Avrupa’ya ait olan ve hem eğitim ve hem de öğretim açısından insanlık tarihinin en karanlık devreleri sıfatını hâiz bulunan bu devreleri, müslümanların ve hususan müslüman Türkün tarihine de isnad etmek, hem tarihi bilmemek ve hem de tarihe iftira etmek demek olur. Gerçekten bu dönemin Hristiyan dünyası, hem sosyal ve hem de fen ilimleri açısından cehâlet sahrasında kurulmuş taassub çadırlarından oluşmuş insan toplulukları manzarasını arzetmektedir. Hukuk ilmi açısından hiç bir terakki yoktur; sadece Roma hukukunun katı kaideleri değiştirilemez ve hatta yorumlanamaz mukaddes normlar olarak kabul edilmektedir. Fen ilimlerinde de durum farklı değildir; Galile, müslüman âlimlerden aldığı feyzle dünya dönüyor dedi diye Engizisyon mahkemelerinde idama mahkûm edilmiştir.

Halbuki eğitim ve öğretim açısından karanlık olan mazi mefhumu, müslümanlar için farklıdır. İslâm tarihi açısından asr-ı saâdetten ilk üçyüz senenin sonuna kadar, günümüzde ileri eğitimin de ulaşamayacağı mükemmel ve bütün ilimlere açık bir eğitim tarzı mevcuttur. İmam Matüridî gibi düşünce tarihinde zirveye yükselmiş insanlar bu asrın meyvesi olduğu gibi, secde ve rükû’ halinde kıbleye nasıl yönelme mümkündür? sualini dünyanın yuvarlaklığıyla açıklayan İmam Şafiî gibi hukukçular da bu devrin meyveleridir. İslâm tarihinin ilk beşyüz yılı yani milâdî XII. yüzyıla kadar olan devre de, ilk devre kadar mükemmel olmasa da, çok önemli gelişmelere mazhardır. İlk müslüman Türk Devleti olan Karahanlılar devrinde yetişen Serahsi ve Halvanîlerin hukuk ilmine yaptığı hizmetler, Râzî ve Birunîlerin müsbet ilimlere olan katkıları, bu devreye ait ölmez misallerdir. Ebül-izz’in 60 küsur otomatik makina modelini anlatan eseri ile İbn-i Sina’nın Batı okullarında asırlarca ders kitabı olarak okutulan El-Kanun adlı kitabı, saymakla bitmeyecek yüzlerce misallerden sadece ikisidir. Avrupa’da henüz XVII. yüzyılda H. Grotious tarafından bir kaç sayfalık makalelerle temeli atılan Devletler Hukuku ile alakalı Karahanlılar zamanında beş ciltlik ve 3.000 sayfalık eser yazıldığını ve hâlâ gündemde olduğunu ifade edersem, “Her şey zıddıyla bilinir” kaidesi gereği mesele daha iyi anlaşılacaktır kanaatindeyim.

Tesbitlerimize ve araştırmalarımıza göre, Osmanlı Devleti’nin ilk iki asrını da bu devreden saymak gerekir. Zira bir görüşe göre dünyanın ilk üniversitesi ünvanına sahip olan Fâtih’in yaptırdığı Sahn-ı Seman yani sekiz fakülteli Fâtih Külliyesinde okutulan ders kitaplarına, bugünün ileri seviyeli kabul edilen fakülteleri dahi ulaşabilmiş değildir. Adududdin’in yazdığı ve Seyyid şerif Cürcanî tarafından şerhi yapılan şerh-i Mevâkıf isimli düşünce tarihi, felsefe ve kelam ansiklopedisi mahiyetindeki bir dev eser bu üniversitenin ilgili bölümünde ders kitabı olarak okutulurken, bugünün benzeri fakülte mezunları ve hatta doçentleri ve profları bu kitabın mevzularını anlamaktan hâlâ âciz durumdadırlar. İbn-i Sina’nın El-Kanun adlı tıp kitabının Dar’üt-Tıp adlı Tıp fakültelerinde ders kitabı olarak okutulduğunu da unutmamak icabetmektedir. Bazı iddiaların tersine, 17. yüzyılın başına kadar, devletin dar’üş-şifalarında ve sarayda vazife gören tabipler ve ser-etıbbâların % 95′i müslümanlardır ve medreselerden yetişmişlerdir.

İşte İslâm tarihinin miladî XII. asra kadar olan devresi ile Osmanlı Devleti’nin ilk 150-200 yılını, Avrupa’daki karanlık maziye kıyaslamak ve Ortaçağ zinhiyeti diye takdim etmek, Ortaçağ zihniyetinin ta kendisidir. Bu devre, mazi değil, aydınlık istikbalin köklerini teşkil eden mazideki istikbaldir.

Maalesef, miladî XII. yüzyıldan sonra, Osmanlının ilk 150 yılını istisna bırakırsak, XX. asrın başına kadar tesiri devam eden devre, İslam eğitim tarihi açısından karanlık bir mazidir. Bu devrede fen ilimleri, medrese ilimleri diye ifade edilen dinî ilimlerden ayrı gibi telakki edilmiş ve müsbet bazı gayretlere rağmen, bu ayrılık devam edegelmiştir. Düşünce tarihinde bugünün fakültelerinde dahi incelenemeyen mevzuları ihtiva eden şerh-i Mevâkıf’ın yerini, buna göre çok kısa sayılan şerh-i Akâid ve benzeri eserler almıştır. İbn-i Sina’nın El-Kanun’u yerini 200-300 sayfayı aşmayan hikmetdeki El-Hidâye[1] kitabı almıştır. Fıkıhda mezheblerarası mukayeseli bir eser olan El-Hidaye okunurken, bu da yerini küçük bir fıkıh metni olan Mülteka’ya bırakmıştır. Halbuki vicdanın zıyası dinî ilimlerdir. Aklın nuru fen ilimleridir. İkisinin imtizacıyla hakikat tecelli eder. İkisinden de nasibini almış olan talebe iki kanadı ile ilmin fezasında pervaz edip yükselebilir. İkisi ayrılıp, sadece dinî ilimleri okuyanlarda taassup, sadece fen ilimlerini okuyanlarda ise, manevî meselelerde hile ve şüphe ortaya çıkar. Tanzimat gençliği ve şu andaki Türk gençliği bunun en bâriz misalidir.

Üçüncüsü, mazide olduğu gibi şimdi de, bizim üç büyük düşmanımız vardır; cehâlet, zaruret ve ihtilaf. Bu üç düşmana karşı, san‘at, ma‘rifet ve ittifak silahıyla cihad edeceğiz. Ecnebiler, fen ve sanayi silahıyla bizi manevî istibdadları altında geçmişte ezdiler ve şimdi de ezmeye devam ediyorlar. Bizim de artık fen ve sanayi silahıyla i‘lây-ı kelimetullahın en müthiş düşmanı olan cehâlet, fakirlik ve ihtilaf düşmanlarıyla mücadele ve mücahede etmemizin zamanıdır. Bu hakikatların aksini hiç bir müslüman söylememektedir.

Bu uzun mukaddimeden sonra, şimdi de eski ve yeni eğitim sistemimizle alakalı bazı tesbitlerimizi takdim etmek istiyoruz;

II – Eski Eğitim Sistemimiz ve Aksayan Yönleri

Başta Osmanlı Devleti olmak üzere eski eğitim sistemimizle alakalı, bazı tesbitlerimizi aktarmak istiyoruz:

1) Eski eğitim sistemimiz hakkında kıymetli bir kısım değerlendirmelerin varlığı yanında, özellikle resmî platformlarda yaygın olan kanâatler, her sahada olduğu gibi, mevhûm bazı safsatalara dayanmaktadır. Bu safsatayı netice veren dört yanlış kıyası burada özetlemek istiyoruz:

A) Eski eğitim sistemimiz, biraz sonra nakledeceğimiz bazı aksaklıklarına rağmen, günümüzdeki eğitim sisteminden farklı olarak manevî temellere dayanmaktadır. Modern eğitimcilerin çoğu, maneviyatı maddiyata kıyas yapmakla ve tarih boyu maneviyatımıza ve dinimize düşman olan Avrupalıların eğitimle ilgili görüşlerini eski ve yeni eğitimimizde hüccet kabul etmekle, büyük bir hatalı kıyas içine düşmüş oluyorlar. Halbuki herşeyi maddede görenlerin akılları gözlerindedir. Göz ise maneviyatta kördür. Ayrıca, 600 sene Osmanlı Devleti’ni millî ve manevî değerlerinden koparmak için mücadele etmiş olan Avrupalıların eski eğitim sistemimize müsbet gözle bakmaları mümkün değildir.

B) İkinci önemli yanlış kıyas, bazı ilimlerde meşhur olanların başka ilimlerde de mütehassıs olduğuna hükmetmektir. Eski eğitim sistemimiz ve dolayısıyla tarihimiz hakkında konuşanların bir kısmının, tarihi ve eski eğitim sistemimizi bilmedikleri, gün gibi aşikârdır. Mesela, eğitimin Osmanlı döneminde yaygın olmadığı ve Cumhuriyet döneminde alabildiğine yurdun her köşesine yayıldığı ısrarla iddia edilmekte ve can düşmanımız Avrupa ile birlikte ısrarla dedelerimizin câhil olduğu maalesef anlatılmaktadır. Acaba cahillikten kasıt nedir? Eğer okuma-yazma bilmeme kasdediliyorsa, bu tamamen yanlıştır. Zira arşiv belgeleri bu iddiaları yalanlamaktadır. Osmanlı dönemindeki okuma-yazma nisbeti, belki bugün için geçerli olmayabilir, 1970′li yıllara kadar, Cumhuriyet dönemine oranla kat kat fazladır. Gelin bir müşahhas misal verelim. 1316 yani 1898 tarihli Aydın Vilâyeti Salnâmesi’ne göre, İzmir’in nüfusu 157.098′dir. Toplam ilkokul sayısı ise, 36.087 nüfusa sahip müslümanlar için 13 adettir. Yani her 2.500 nüfusa bir ilkokul düşmektedir. Bu değerlendirmeye göre, nüfusu 3.000.000′u geçen İzmir’in şu anda 1.200′e yakın ilkokulu bulunması icabeder. Gerçek rakamın ne olduğunu doğrusu ben de merak ediyorum[2]. Gayr-i müslimlerin sayıları 55′i bulan mektepleri buna dahil değildir. Bizim köyde Rüşdiye mektebi yani ortakokul var imiş; halbuki Cumhuriyet döneminde ilkokul 1950′lerden sonra açılmış. Yani bizim köy ortaokulu kaybettiği gibi ilkokulu da 30-35 sene sonra görebilmiş. Aradaki farkı idrâklerinize havale ediyorum.

C) Yeni fenleri ve ilimleri bilmeyen âlimlerin sözlerini, dinî ilimlerde de kabul etmemek gibi, bir başka yanlış kıyas daha vardır. Halbuki her ilimde söz sahibi, ancak o ilmin mütehassısıdır. Yeni ilim ve fenlerde maharet sahibi olan bir kısım aydınlarımızın bir öncekinin tersine gurura kapılarak, kendisini dinde de mütehassıs kabul etmesi de, eskiyi değerlendirirken bizi hatalara sevkeden önemli yanlış kıyaslardandır. Hatta Cumhurbaşkanı oldu diye, kendisini müfessirlerle eş tutan devlet adamlarımızı dahi bu millet görmüş ve fetvalarını da 12 Eylül’den sonra epeyce dinlemiştir.

D) Bir diğer önemli yanlış kıyas da, selefi halefe ve maziyi hâle kıyas edip haksız itirazlarda bulunma hastalığıdır. XVII. asra kadar Avrupa temizliğin kaidelerini dahi bilmezken, Fâtih medreselerinde neden organik kimya okutulmadı diyen ahmaklar vardır. Halbuki fikirlerin birleşmesiyle şu anda bedihî hakikatler haline gelen çok şeyler, mazide en büyük âlimler için dahi kapalı kalmış olabilir. Her devir, kendi şartları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

2) Eski eğitim sistemimizin temel teşkilatını, medrese, mektep ve tekye üçlüsü teşkil ediyordu. XII. asra kadar ve Osmanlı Devleti’nin ilk 150 yıllık döneminde, medrese, hem müsbet ilimlerin ve hem de din ilimlerinin öğretildiği tek öğretim müesseseleridir. İlkokullar demek olan sıbyan, mahalle veya ibtidâî mektebler; medrese adıyla vatanın bütün sathına yayılan orta öğretim mektebleri; yine medrese yahut külliye, sahn adıyla üniversite mahiyetindeki yüksek öğretim kurumları, fevkalade nizamlı çalışmıştır. Müsbet ilimlerde Câbirler, Ali Kuşçular ve İbn-i Sinalar; sosyal ilimlerde İmam Gazaliler, Fahreddin Raziler ve Fenariler ve hukukda İmam-ı A‘zamlar, Serahsiler ve Ebussuûdlar bu ilim yuvalarının yetiştirdiği mükemmel talebelerdir. Mektebler, hususan Tanzimat hareketinden sonra ayrı adlar altında, müsbet ilimlerden uzaklaşan medreselerin boşluğunu kapatmak üzere kurulmuşlardır. Tekyeler ise, asırlarca Anadolu’yu maddî ve manevî tehlikelere karşı koruyan Avrupalıların tabiriyle yenilmez kara ordusunu ve bizim tabirimizle maneviyât erlerini yetiştiren manevî eğitim mekânlarıdır. Maalesef Osmanlı Devleti’nin son zamanlarına doğru, medrese ehli, mekteblileri dış görünüşlerinden dolayı, iman zaafıyla suçluyor mektebliler ise, onları yeni fenleri bilmediklerinden noksan ve câhil addediyorlardı. Bu fikirlerdeki ayrılık ve metodlardaki farklılıklara yabancıların tahriki de katılınca, İslam ahlâkının sarsılması ve muâsır medeniyetten geri kalınması gibi çok müthiş neticeler ortaya çıktı.

3) Osmanlı Devleti’nin sonlarına doğru eski eğitim sisteminin başarıya ulaşmasına engel olan çok önemli maniler çıkmıştır. Bunlardan dördünü özellikle saymak istiyoruz:

A) Her alanda görülen istibdad ve “benim bildiğim ve söylediğim doğrudur” anlayışı, hem mekteb ve hem de medrese ehlini muvaffakıyet yolunda engellemiştir. İstibdadın mühim bir çeşidi ve en tehlikelisi de, ehil olmayanların ilmiyeye intisabı ile ortaya çıkan ilim istibdadıdır. Bugün de, kanun ve hukuk ne derse desin, benim dediklerim hukukun kendisidir diyen müstebid ilim adamlarını ve hukukçuları gazetelerden esefle takip ediyoruz.

B) Batı’nın ıslahat adı altında içimize attığı ahlâksızlık tohumları, eğitim sistemimizi, geçmişte olduğu gibi şimdi de engelleyen mühim manilerdendir. Tanzimat gençliği, milletini ve devletini değil, midesini ve nefsinin süflî arzularını düşünen bir gençlik haline getirilmiştir.

C) Tembelliği ve dağınıklığı netice veren ümitsizlik ve bıkkınlıktır. Yabancı düşmanların da tesiriyle, Türk gençliğinin damarlarına kendine güvenmemezlik hissi öylesine aşılanmıştır ki, müslüman Türk gencinin hiç bir zaman bir Avrupalı kadar olamayacağı kendine kabul ettirilmiştir.

D) Kanaatimize göre en mühimi de, İslam dininin bazı meseleleri ile müsbet ilimlerin meseleleri arasında, bâtıl bir hayal ile var zannedilen veya öyle takdim edilmeye çalışılan çelişki ve çatışmadır. Tamamen yanlış anlamalardan ve kasdî propagandalardan doğan bu mani, bizi dünya, yabancıları da âhiret saâdetinden mahrum eylemiştir. Halbuki köle efendisine, hizmetkâr reisine ve veled pederine nasıl düşman ve karşı olabilir? İslamiyet fenlerin seyyidi ve mürşidi; hakiki ilimlerin reisi ve pederidir. Meselâ, İmam şafiî, namazdaki rükû‘ ve sücûd halinde kıbleye yönelmeyi yer küresinin yuvarlaklığı ile izah ederken ve İmam Fahreddin Razî meseleyi kesin delillerle isbat ederken ve bunun karşısında Avrupa papazları dünyanın bir tepsi gibi olduğunu iddia ederken, mesele bugün tam tersine çevrilerek anlatılmaktadır. Buna sebep bazı safdillerin yanlış izahlarıdır.

4) Eski eğitim sistemimizin, hususan Tanzimat’tan sonra aksayan bir diğer yönü de, din hürriyeti adı altında bugün olduğu gibi, yabancılar tarafından açılan okullardır. Bu durumu ve neticelerini Mısır Müftüsü Muhammed Abdüh şöyle anlatmaktadır:

“Nerede müslüman bir bölge varsa, orada bir Amerikan okulunun veya bir başka Avrupa dinî cemaatinin okulunun bulunduğunu görüyoruz. Müslümanlar, çocuklarını, dünyevî refah açısından yararlı olur ümidiyle buralar gönderiyorlar. Gençlik çağının heyecanlı dönemlerinde yabancı okullara giden müslüman çocukları, bu okullarda tahsil hayatı boyunca İslama ve temel esaslarına aykırı şeyler duyuyor veya yaşıyorlar. Kulakları, babalarının inançlarına hakaret eden laflarla doluyor. Öğrenim çağı tamamlanmadan, kalpleri her çeşit İslamî inançtan sıyrılıyor ve müslüman adı altında yeni bir nesil ortaya çıkıyor. Bununla da kalmayıp kendilerini kirleten şeyleri, söz ve fiilleriyle cemiyet içinde de yaymaya başlıyorlar”[3]. Bunları duyunca, Robert Kolejini kuran Amerikalı papazın, “Fâtih İstanbul’u burada inşa ettiği Rumelihisarı ile fethe başladı. Ben de bu okul ile İstanbul’u yeniden Hıristiyan âlemine kazandıracağım” sözünü hatırlıyorum.

III – Yeni Eğitim Sistemimiz Hakkında Bazı Tesbitler

Ben mazi ile irtibat sağlamaya çalışarak yeni eğitim sistemi ile alakalı hayatî bazı tesbitlerimi de takdim etmek istiyorum:

1) Türk düşmanı olan Fener Patriği Gregorius tarafından Rus Çarına gönderilen mektupta, Türklerin ancak eğitim sistemine müdahele ile ve içlerinden kendi tarihlerine düşman bir nesil yetiştirmekle mağlup edilebileceğini ifade ettiğini hepimiz biliyoruz. O hâin diyor: “Türkleri maddeten ezmek ve yıkmak mümkün değildir. Türklerde evvela itaat duygusunu kırmak, dinî hislerini gevşetmek icabeder. Maneviyatları sarsıldığı gün, onları zaferlere götüren kuvvetleri de kesilmiş olacaktır. Yapılacak olan, Türklere bir şey hissettirmeden bünyelerinde bu tahribi tamamlamaktır”[4].

Bu tahribin dinden tecerrüd eden Cumhuriyet dönemi eğitim sistemi ile nasıl yapıldığı ise, Cumhuriyetin mimarı kabul edilen Mustafa Kemal tarafından aynen şöyle ifâdelendirilmektedir. Hiç yorum yapmadan aynen naklediyoruz:

Ruşen Eşref Ünaydın anlatıyor: “(Atatürk diyor):

1910′larda Abdullah Cevdet maskarasının İçtihad’ında bir yazı okumuştum. Milletlerin maddî ve manevî varlıklarından söz ediyordu. Alman mütefekkiri Ludwig Büchner, manevî boşlukları doldurulmamış, beslenmemiş milletlerin, hangi maddi düzeyde olursa olsun, birgün çökeceğini anlatıyor ve ispatlıyordu. Tarihden, zaferlerden, büyük adamlardan mahrum milletler, maddî imkânları geniş olsa da, ciddî bir sallantıya dayanamazlar, çöküp giderler diyordu. Birdenbire düşündüm: “laikiz” dedik, dinle alakamızı devlet olarak kestik. “Cumhuriyetiz” dedik, rejimimizi tehlikeye düşürmemek için saltanat devrini kötüledik, kazanılmış büyük zaferleri bile bir kaç satırla geçiştirmeye kalkıştık. Latin harflerini aldık, yeni nesilleri binlerce yıllık tarih hazinesinden mahrum bıraktık”[5]. İşte altmış yıldır bu eğitim sisteminin meyvelerini topluyoruz. Son 20 yıl bir tarafa bırakılırsa, Avrupa’nın dansını, içkisini ve balesini taklid edenlerden başka var mı? Japonya son 40 yılda dünyanın süper ekonomik gücü haline geldi. Almanya II. Dünya Harbi’nin tahribine rağmen bu hale ulaştı. Halbuki onlardan daha evvel eğitim sistemimiz dinden ve maneviyattan koparılmıştı. Bırakınız onların seviyesine gelmeyi, 1950 yılına kadar sadece üç çaya su bendi yapılmış; baraj değil. Eğitim sistemimiz, ilîm adamı olması gerekirken, sokak gösterilerine katılıp kanunları hiçe sayan anarşist proflar da yetiştirmiş. Bu eğitim sisteminin yetiştirdiği ve şu anda Türkiye’nin İngiltere Büyükelçisi zata, bakınız, Leicster’daki Türk master ve doktora talebelerine ne tavsiyelerde bulunuyor: “bırakınız ilmi ve bilimi; gidin puba ve diskoteğe; alın birer İngiliz kızını kolunuza; öğrenin İngilizceyi; dönün vatanınıza”. Bu tavsiyeleri, bu yaz (1990 yazı) dinleyen arkadaşlardan ben de esefle dinledim.

2) Bugünkü eğitim sistemimizde gençlere verilen belli bir gaye ve ideal, maalesef mevcut değildir. Önemle ifade edelim ki, bir veya bir kaç insanı sevmek yahut sevmemek, bir milletin eğitim sisteminin gayesini teşkil edemez. Zira bir milletin millî ve manevî kahramanları, okullarda öğretilse de öğretilmese de, zaten sevilir. Yunan eğitiminin bir gayesi var; İngiliz eğitiminin bir gayesi var. Bize din ve tarih düşmanlığı öğreten Avrupa, dinine mutaassıptır. Hatta bir adi Bulgara, bir İngiliz neferine yahut serseri bir Fransıza: “Sarık sar. Sarmazsan hapse atılacaksın” denilse, taassupları gereğince diyecektir: “Hapse değil, öldürseniz bile, dinime ve milliyetime bu hakareti yapmıyacağım.” Tarihinden koparılmış, dininden tecrid edilmiş ve sadece bir kaç insanın sevgisi yahut nefreti ile techiz edilmiş Türk gençliğinin, eğitimden beklediği gaye nedir? Dinsiz millet yaşamayacağına ve laik eğitim adıyla o İslamiyetten de uzaklaştığına göre, hangi gaye ile techiz edilebilecekdir. Önemle ifade edelim ki, bizdeki, hususan Cumhuriyetin ilk yıllarında laik eğitimden kasdedilen, dinden uzak bir eğitim değildir; belki sadece İslam dininden uzak bir eğitimdir. Bu noktaya dikkat edilmelidir.

3) Eğitimden gaye, bilgili, milletine faydalı ve devletine saygılı insanlar yetiştirmektir. Milletini düşünen bir devlet, bu gayeyi en iyi şekilde temin eden yolu arayıp bulacaktır. Tesbitlere göre, mesela İmam-Hatip Okulları daha başarılı öğrenci yetiştiriyorsa, gayeye daha iyi hizmet ettiği için sayıları arttırılıp imkânları çoğaltılmalıdır. Makul ve mantıkî netice budur. Halbuki Türkiye’deki mevcut eğitim sisteminde durum tam tersinedir. 160 milyona küçük bir ilkokul yaptıran vatandaşımız her türlü tebriğe layık görülüyor ve TV’de boy gösteriyor iken, 1.5-2 milyara Gaziantep’de İmam-Hatip yaptıran bir vatandaş neredeyse azarlanıyorsa, bu işte bir çarpıklık var demektir. Başarısız olsa da, bazı şahısları sevip sevmemek, eğitimin nirengi noktasıdır. Bir zamanlar 10 yıl İstanbul Valiliğinde bulunmuş bir zat, sicili ve görevinde çok başarılı olan bir kaymakama, “içki içmeyen kaymakamları aramızda görmek istemiyoruz” diyebilmektedir. Bu zihniyetle bizim çağı yakalamamız mümkün değildir. Rusya’da ve hatta Bulgaristan’da bile modası geçen fikirler, günümüz Türkiye’sinde hâlâ geçerli akçe ise, Türk eğitim sisteminin yeniden ciddi olarak sorgulanması gerekmektedir.

4) Türk eğitim sistemindeki yalan öğretime de mutlaka son verilmelidir. Bize hukuk fakültesinde Osmanlı Devleti’nde insan hak ve hürriyetleri Tanzimat Fermanı ile gündeme geldi diye öğretmişlerdi. Osmanlıda her şey padişahın ağzında denirdi. Araştırınca gördük ki, İslam hukukunda insan hak ve hürriyetleri Kur’ân ve hadîsçe garanti altına alınmış; dünyanın ilk tapu, gümrük, çevre hukuku gibi hukukî düzenlemelerini ilk defa Osmanlılar yapmışlar. Biz, ortaöğretimde Osmanlı Devleti’nde okullar yoktu diye öğrendik. Sonra arşivlerde gördük ki, mesela İzmir’de Osmanlı dönemindeki okul sayısı şimdikinden daha fazlaymış veya en azından eşitmiş. Biz Mustafa Kemal’in kendi gayretiyle ve Vahideddin’e rağmen Anadolu’ya çıktığını öğrendik; sonra İngiliz arşivlerinde gördük ki, 40.000 Osmanlı altınını cebine koyup onu Anadolu’ya gönderen Sultan Vahideddin imiş. Hulasa bu metot, Türk eğitim sisteminin en buyük yüz karasıdır.

Son sözüm, mazisini bilmeyen geleceğini düşünemez. Dinsiz millet yaşayamaz. Dinden tecrid edilen bir maarifden maddî ve manevî hayır beklenemez. Din ve tarih şuuru verilemeyen bir eğitim sisteminden vatanına ve milletine faydalı münevverler değil, zulmetli münevverler yetişebilir. Her müessesemiz gibi, eğitim sistemimiz de belli bir gayeye tevcih edilmeli ve yalan öğretime son verilmelidir. Eğitim sistemimiz, kendi yürüyüşünü terketmiş; başkasının yürüyüşünü de öğrenememiştir.

[1] El-Hidâye kitabından kasdımız, Merğinânî’nin İslam Hukukuna dair olan eseri değildir. Belki hikmete ve felsefeye dâir bir eserdir.

[2] Salnâme-i Vilâyet-i Aydın, 1316, sh. 154 vd., 199.

[3] BOA, YEE, Akgündüz, Belgeler Gerçekleri Konuşuyor, I/144-145.

[4] Kutay, Cemal, Tarih Konuşuyor Dergisi, c. 1, sy. 1, sh. 69-70.

[5] Milliyet, 16 Kasım 1974, İsmet Bozdağ.

Osmanlıda Eğitim Sistemi ve Maziye Bakış
Prof. Dr. Ahmed Akgündüz

Önceleri kâinatın -klâsik fiziğin bakış açısıyla- tamamen deterministik kurallara göre yapılandırıldığı ve işletildiği kabul ediliyordu. Determinizm prensipleri, insanlara aynı sebeplerin aynı neticelere yol açacağını öğretmişti. Daha sonraları ortaya çıkan kuantum fiziği ve izafiyet gibi sahalarda yapılan çalışmalar, maddenin en küçük ölçeğe inildiğinde, zannedildiği gibi katı olmadığını ortaya koydu. Atomlar, protonlar, nötronlar, kuarklar, gulanlar ve bunlar arasındaki irtibatı sağlayan bağlar, bilgi-akıl paralelinde yapılan değerlendirmelerin değişmesine vesile oldu. İlmî sahalarda yapılan bu çalışmalar, insanı tekrar düşünmeye zorladı. Zaten fen ilimlerimde dün yoktur, bugün vardır. Bugün îzah edilen bazı gerçekler, yarın farklı bir temelde tekrar îzah edilebilir.

Varlığın bütününe ait bilgiler olmadan, o bütünün bir parçası hakkında isabetli yorumlar yapabilmek mümkün değildir. Saatin ne maksatla yapıldığını bilmeyen bir insan, saatin içindeki her parça için farklı yorumlar yapabilir. Ancak bu yorumların tam doğruluk nispeti, ihtimal hesaplarına giremeyecek kadar düşük olur. Koskoca bir kâinatta küçücük bir noktanın acizliği ortadadır. Bu sebeple, etrafımızda gördüğümüz müthiş yaratma faaliyeti ve fizikî dünyanın sınırlı yapısı, bizi fizik kanunlarını koyan ve işleten Kuvvet Sahibi’ni düşünmeye ve O’nun bize sunduğu mesajları anlamaya zorlamaktadır. Kâinatı bu perspektiften okuyabilmek, bize Varlığın Sahibi’ne ulaşma adına büyük mesafeler aldırabilir.

Oksijen ve hidrojen elle tutulabilseydi, acaba bunların bir araya gelerek oluşmasına vesile oldukları suya ulaşılabilinir miydi? Veya sodyum ve klorun; sodyum klorürü -bildiğimiz sofra tuzunu- meydana getirmek için bir araya gelebileceğini tahmin edebilir miydik? Bir sistem kendisinden daha karmaşık bir başka sistemin meydana getirilmesinde aktif olabilir. Ancak bir sistemin kendisinin temel hususiyetlerinden tamamen farklı, yepyeni bir sistem meydana getirdiği müşahade edilmemiştir. Akıl ve şuurdan mahrum olan, rengi, kokusu vb. özellikleri ile etrafımızda gördüğümüz farklılıkları ihtiva etmeyen karbon, hidrojen, oksijen ile diğer elementlerin insan gibi bir mucizeyi –haşa– kendi kendilerine inşa ettiğine hangi akıl sahibi inanabilir? Kâinatın maddî temelini oluşturan atomik ve atomaltı seviyedeki parçaların her birini ve bunlar arasındaki olağanüstü sıkı münasebetleri izahta, sadece fizikî açıklamalar yeterli değildir. Fizik, bir hâdisenin hangi şartlarda veya nasıl tezahür ettiğini açıklamaya çalışır; fakat bu âhenkli ve mîzanlı hâdiselerin kim tarafından, hangi maksatla yaratıldığını cevapla(ya)maz. Kâinatta her şey o kadar yerli yerindedir ki, perdenin arkasındaki Zât, dâima kendini hüşyar kalblere, zinde akıllara hissettirir.

Bundan yüzyıl önce maddenin katı, sıvı ve gaz şeklindeki formlarının aslında yoğunlaşmış enerji olduğunu söyleseydiniz, insanlar size herhalde gülerlerdi. Daha sonraları, Einstein’ın ortaya attığı izafiyet teorisi ile başlayan bir vetire, maddeye yeni bir bakış açısı getirilmesine vesile oldu. Max Planck’ın ‘ısınmış maddelerin, ayrı ve sâbitleşmiş enerjilerde ışıdığı’na dâir keşfi ile ‘kuanta’ olarak bilinen enerji paketleri gündeme geldi. Bu büyük keşif, bütün maddelerin aslında yoğunlaşmış enerji olduğunu söylemekteydi. Fizikî âlemin dar kalıplarında hâdiselere izah getirmeye çalışan herkesi zorlayan bu açıklamaların hayatımızda pratik uygulamalarını görmek mümkün. Transistörler, cep telefonları, televizyonlar, mikrodalga fırınlar ve daha birçok âlet, bu sezgilere ters düşen keşiflerin ışığında yapılmıştır. Bu gelişmeler, varlığı daha derinden okuma imkânını da bizlere sunmaktadır. Kuantum fiziği çevresindeki her bir gelişme, etrafımızdaki hâdiselere ve maddeye bakışımızı yeniden gözden geçirmemize vesile olmuştur. Şimdi etrafımızda cereyan eden bazı hâdiselere kısaca bakalım:
Mıknatısların manyetik sahasına giren manyetik malzemelerin davranışlarına hepimiz âşinayızdır. Ama nasıl? Mıknatıstan yayılıp, metale yakına gelmesi emrini veren şey nedir? Peki, aynı kutuplu mıknatıslar karşı karşıya gelince, ortaya neden itme kuvveti çıkar?

Yerçekimi de bir muamma olarak karşımızda durmaktadır. Neden bir çekim vardır? Dünya’daki varlığın uzaya saçılıp gitmemesi için mi? Olabilir. Ancak yerçekiminin bir neticesi olan bu husus, “Yerçekimi neden var?” sorusunun cevabı değildir. Hem şuursuz bir varlık, diğer bir varlığı neden koruma ihtiyacı hissetsin ki?!

Elektrik, hayatımızda oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Yaptığı işleri görünce elektriğin ne olduğunu genellikle anladığımızı zannederiz. Hiç düşündük mü, elektrik nedir? Verilebilecek pek çok cevap bulunabilir. Ancak bu cevapların hiçbiri elektriğin bize neden hizmet ettiği gerçeğini izah etmez.

İnsan vücudu, yaklaşık 75 trilyon hücrenin ortak bir hayat için beraber hareket ettiği bir mu’cize makine gibi çalışır. Her bir hücre hayatın devamı için bağımsız olarak katkıda bulunmasına rağmen, insan vücudunda işlerin karışmaması, idrak sahiplerine çok şey ifade etmektedir. Duyduğumuz üzücü bir haber, gözlerimizden yaşların boşalmasına sebep olurken, korkunç bir hâdise tüylerimizi diken diken edebilir. Üzülen veya korkan hangi hücrelerimizdir?

Hücrelerin büyük çoğunluğu altı ayda bir yenilenmektedir. Eski hücre, yerini yenisine bırakırken, bilgisini de bırakmaktadır. Hücre zarı, hangi maddeleri alıp hangilerini almaması gerektiğine dâir ön bilgiye nasıl sahip olmaktadır? Hücre zarı kapı bekçiliği vazifesini kimden almaktadır? Böyle bir iş bölümünü kim yapmıştır?

Işık nedir? Nasıl ortaya çıkmıştır? Göz-madde-ışık koordinasyonu nasıl sağlanır? Işığın foton veya dalga şeklinde meydana gelmesinde belirleyici faktör nedir? Işık neden aydınlatır? Işığı meydana getiren fotonlar, bu bilgiye nasıl sahip olmuşlardır?

Şüphesiz bu soruların ilmî açıklamaları şu veya bu şekilde yapılmaktadır. İlim bize hâdiselerin nasıl gerçekleştiğini îzah etmeye çalışmaktadır. Ama bu hâdiselerin neden gerçekleştiğini izah edememektedir. Arının, balı nasıl ürettiği elbette bilinmektedir. Ama çok faydalı bir gıda olan balın, insanın hizmetine verilmesi gerektiğini şuur sahibi olmayan arılar nereden bilmektedir? Bu listeye daha pek çok soru eklenebilir. Bilim dünyasının ortaya koyduğu her yeni keşif, maddeye hükmeden bir gücün, varlık üzerindeki büyük hâkimiyetini ortaya koymaktadır. Kâinattaki müthiş âhengi, varlıkların işleyişindeki harika nizamı anlamak için, fen ilimlerinin îzah getiremediği bir yaklaşıma da açık bulunmak gerekir. Varlık âleminde meydana gelen hâdiseleri, peşin hükümlerden uzak şekilde anlamaya çalışan nazarlar, bugün ‘kâinattaki âhenk ve nizamın her şeye gücü yeten bir Yaratıcı’yı işaret ettiği’ hakikatine doğru kaymaktadır.

Sızıntı Kasım 2008
Olgun ATLI

http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2008/828/1

http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/7586444.stm

Peki hiç düşündünüz mü, tek bir noktaya bakarken birbirinden farklı yüzlerce detayı nasıl görebiliyorsunuz? İnsan günlük hayatın koşuşturmacası içinde bunları düşünmezken, göz bütün bu noktalardan gelen mesajları değerlendirmekte, birbirlerinden ayırt etmekte ve her birini beyne iletmektedir.

Gözlerimizin bize son derece kaliteli bir görüntü sundukları da unutulmaması gereken bir konudur. Örneğin elimizde dergi düşünelim ; bize oldukça yakın olduğu için bu görüntüyü çok net algılarız, ama aynı anda arka planda gördüğümüz manzara çok uzak olmasına rağmen bu görüntüyü de aynı netlikte görürüz. İşte gözlerimizin ulaştığı bu netliği hiçbir televizyon, hiçbir kamera sağlayamamakta, hiçbir teknoloji insana kendi gözünün görüş mükemmelliğini ve görüş hızını sunamamaktadır. İnsanın doğuştan sahip olduğu bu büyük nimet, her şeyi en ince detaylarıyla birlikte mükemmel bir şekilde yaratan Allah’ın (C.C) bir ikramıdır.

Gözün sahip olduğu muazzam özellikler burada saymakla bitmeyecek kadar çoktur. Hassas bir yağlama sistemi de gözün sahip olduğu önemli bir özelliktir. Bu sistem, günde yaklaşık yüz bin defa dört ayrı yöne dönen gözün bu hareketler sonucu yıpranmasını engellemektedir.

Allah bir ayetinde insana verdiği bu nimetini şöyle hatırlatmaktadır:

“De ki: “Sizi inşa eden (yaratan), size kulak, gözler ve gönüller veren O’dur. Ne az şükrediyorsunuz?” (Mülk Suresi, 23)

Gözlerimizin daimi koruyucuları: Göz kapakları

Peki dünya ile bağlantı kurmamıza vesile olan gözlerimizi koruyan göz kapaklarımız hakkında ne kadar bilgiye sahibiz? Göz kapaklarımızın birçok hayati görevinin olduğunu, örneğin konjonktiva ve korneayı her an belli bir nem oranında tuttuklarını biliyor muyuz? Gerektiğinde göz yuvasının üzerini sıkıca örten göz kapaklarımızın bizler için önemini ne kadar sıklıkla düşünüyoruz?

Göz kapağı kavisli göz üzerine kusursuzca kapanan bir mekanizmaya sahiptir. Bu mükemmel uyum sayesinde göz kapağının açılıp kapanması esnasında gözün ön yüzeyinde temas edilmeyen hiçbir nokta kalmaz. Eğer göz kapağı gözü bu kadar mükemmel bir şekilde sarmasaydı, kalan boşluklardaki yabancı maddelerin temizlenmesi mümkün olmayacaktı.

Ayrıca, bilindiği gibi, göz kapağının derisi vücudun diğer kısımlarına göre çok daha incedir. Göz kapağı derisinin alt tabakası yağsız ve gevşektir. Bu sayede kan bu bölgede kolay toplanır. Eğer göz kapağının derisi kalın ve yağlı bir yapıda olsaydı, hiç kuşku yok, gözlerin açılıp kapanması oldukça zor bir işlem olurdu.

Gözün açılıp kapanma esnasında göz kapağının içinde bulunan özel bir bezden salgılanan yağlı bir salgı kapakların birbirlerine yapışmalarını engeller. Bu sayede göz kapakları kayganlık elde eder ve bizler gün içinde binlerce kez gözlerimizi kırparken bu işlemin farkında bile olmayız. İşte bizim farkında bile olmadan yaptığımız bu hareket sayesinde gözlerimiz yoğun ışık temasından ve yabancı maddelerden korunmaktadır.

Peki ya gözlerimizi kırpmamız mümkün olmasaydı ne olurdu? Şüphesiz gözlerimizin içi toz dolar, bu da gözlerimizin mikrop kapmasına yol açardı. Ayrıca gözlerimiz tamamen temizlenemediğinden puslu, bulanık bir görüntü meydana gelirdi.

Göz kapağının uyurken kapalı durması da Allah’ın (C.C) insan üzerindeki çok büyük bir rahmetidir. Eğer göz kapağı uyurken kapanmasaydı, gözler göz kapağının altındaki kılcal kan damarlarıyla beslenemeyecek ve giderek yıpranacaktı.

Kornea adı verilen gözün önündeki şeffaf tabaka, vücutta kan damarlarının geçmediği tek bölgedir. Dış dünyayı bu sayede berrak bir şekilde görebiliriz. Bu dokunun düzenli beslenmesi de, göz kapağının uyku esnasında kornea tabakasını sarması ile birlikte mümkün olabilmektedir.

Peki, hiç düşündünüz mü, insan, göz kapağı olmadan uyuyabilir miydi? Kuşkusuz göz kapağı olmadan uyumak insan için son derece zor bir işlem olurdu. Uyuyabilmek için karanlık bir odaya ihtiyaç olacak, gündüzleri ise uyumak mümkün olmayacaktı. Öte yandan uyku esnasında açık kalan gözler, her türlü dış etkiye karşı savunmasız kalacaklardı.

Kirpikler: Estetik bir koruma

Göz kapağının sınırından çıkan kirpikler toz veya yabancı bir madde göze temas ettiğinde refleks olarak gözü korurlar.

Kirpikler düzgün, yumuşak ve yukarı doğru hafifçe kıvrıktırlar. Bu şekil, estetik olmanın yanı sıra son derece kullanışlıdır. Zeis adlı bezlerin salgıladıkları yağlı bir salgı ile kirpikler yağlanır, kavisli elastik bir yapı kazanırlar. Eğer bu detay var olmasaydı, kirpikler son derece sert olacak, her göz kırpmada yoğun rahatsızlık veren bir karışma ve takılma hissedilecekti.

Bilim adamlarının taklit ettikleri gözyaşı

Günümüzde bilim adamları doğadaki malzemelerin ya da canlıların yapısını incelemekte ve bunları çalışmalarında örnek olarak kullanmaktadırlar. Doğada bulunan materyallerin sağlamlık, hafiflik, esneklik gibi özellikleri veya sahip oldukları kimyasal özellikler bilim adamlarını bu materyallerin yapısını örnek almaya yöneltmiştir. Yalnızca “sıradan bir tuzlu su” sanılan gözyaşı da bu malzemelerden biridir. Nitekim gözyaşı son derece özel bir sıvıdır. En önemli görevlerinden biri de gözü mikroplara karşı korumaktır. İçinde bulunan “lizozim” enzimi birçok bakteri türünü parçalayabilme ve mikrop öldürme özelliğine sahiptir. Lizozim sayesinde göz, enfeksiyonlardan korunur. Ne var ki bu madde, binaları mikroplardan temizlemek için kullanılan kuvvetli dezenfektanların içeriğindeki maddelerden bile daha etkilidir. Peki böylesine güçlü bir dezenfektan, göz gibi hassas bir organa nasıl hiçbir zarar vermemekte, aksine göze mükemmel bir koruma sağlamaktadır?

Bu da, Allah’ın (C.C) üstün yaratışındaki mükemmel bir ayrıntıdır. Açıkça fark edilebileceği gibi, gözyaşı gözün kimyasal yapısına en uygun şekilde yaratılmıştır. Yaratılışın her noktasında mevcut olan muhteşem uyum, gözyaşında da görülmektedir.

İNSAN yaklaşık 100 trilyon hücreden yaratılan muazzam bir varlık. Her hücremizde dört farklı nükleotidin (dAMP, dGMP, dCMP ve dTMP) farklı şekilde sıralanmasından meydana gelen ucuca sıralandığında yaklaşık 2 metre uzunluk oluşturan ve gözle görünmeyen, hücreye özenle yerleştirilmiş DNA (Deoksiribo Nükleik Asit) denilen moleküller var. Buna göre bir insandaki toplam DNA moleküllerinin uzunluğu 200 trilyon metre veya 200 milyar kilometredir. Dünyanın çevresinin 40 bin kilometre olduğunu düşünürsek, dünyanın çevresini 5 milyon defa dönecek kadar DNA moleküllerinin bir insanda mevcut olduğunu görürüz.

Her bir hücrede bulunan bu moleküller üzerinde, insanın birçok karakterlerini ve vücudumuzdaki bütün organların şifrelerini taşıyan 30 bin civarında gen var. Her bir gen, DNA üzerinde bir protein (daha doğru ifade ile bir polipeptid zinciri) şifreleyen DNA üzerindeki belirli bölgeleri teşkil eder. İnsan ilk yaratılırken annenin yumurtalık hücresi ile babanın sperm hücresi birleşerek zigot denilen hücre yaratılmakta ve 30 bin genlik şifre ve program bu anda oluşturulmaktadır. Daha sonra hücre bölündükçe bu şifre hücreden hücreye aktarılmakta ve her hücre aynı programa tamamen sahip olmaktadır.

İnsandaki 100 trilyon hücrenin her birinde aynı 30 bin gen yapısı olmasına rağmen hepsi her hücrede aktif değildir. Örnek olarak göz hücrelerinde sadece gözden sorumlu genler aktif iken, diğerleri baskı altındadır ve bunların şifrelenmelerine izin verilmemektedir. Böylece her organ veya dokuya has genler aktiftir. Yani insanın yaratılışı esnasında vücudunun her yerinde her türlü organ çıkma ihtimali varken sadece en uygun organ yaratılmaktadır. Yine insan vücudu yaratıldıktan sonra her organ için gerekli olan genler aktifleştirilmekte, diğerleri baskılanmakta ve yanlış bir organizasyona izin verilmemektedir. Örnek olarak diz kapaklarımızda göz çıkma ihtimali yanında, sırtımızda kollarımız da çıkabilir. Nitekim sineklerde larva safhasında iken mutasyon, yani DNA baz sırasında değişiklik yapılmış ve dünyaya gelen sineklerin ayaklarının başlarından çıktığı görülmüştür. Halbuki yaratılan her insanda baş aynı yerde, gözler, kulaklar ve diğer azalar en uygun bölgelerde yaratılmaktadır.

Benzer şekilde her hücrede ihtiyaca göre gerekli genler açılır. Örnek olarak bir E.coli bakteri hücresinde dışarıda gıda olarak kullanılacak olan süt şekeri (laktoz) varsa, bu şekeri hücre içine taşıyacak ve sindirecek enzimleri şifreleyecek genler o anda açılır. Aksi takdirde bu genler baskı altındadır. Yani her hücrede ihtiyaç duyulduğu kadar madde yapılır, fazla veya eksik yapılmaz. Bu insan hücresi için de geçerlidir. Buna göre her hücrede ekonomi prensipleri tam olarak uygulanmaktadır.

Bu olay insan için geçerli olduğu gibi, bugün ilmin tesbit ettiği 1.600.000 (bir milyon altıyüz bin) hayvan ve bitki türü için de geçerlidir. Her canlı türü genetik kontrol altında kendisi için en mükemmel bir organizasyonda yaratılmaktadır. Bu durum, kâinatta tesadüfün olmadığına ve her şeyin sonsuz bir ilimle idare edildiğine büyük bir delildir.

Dr. Ömer Yavuz

Trabzon-Akçaabat’ta 1967 yılında doğdu. Kastamonu-İnebolu Lisesini birincilikle bitirdi. Şeref Öğrencilerinden olduğu ODTÜ Kamu Yönetimi Bölümü’nden 1990 yılında mezun oldu. Yüksek Lisans Tezini “TBMM’nin Verimliliği” üzerine tamamladı. Halen doktora çalışmalarını sürdürüyor. 1992 yılından bu yana TBMM’de Yasama Uzmanı olarak çalışıyor. Kendisi muhtelif zamanlarda ABD, Almanya, Bosna Hersek ve Hırvatistan’da çeşitli incelemelere katılmıştır.

Lise döneminde Tercüman Çocuk dergisiyle başlattığı yazarlığını, değişik dergilerde yayınlanan çalışmalarıyla sürdürdü. Bir dönem, köşe yazarlığı yaptı. “Düşünce Mühendisliği, Yüksek Yetenek, Tele-terapi, Yüksek Ahlâk, Kişisel Değişim, İstemenin Esrarı” gibi isimler verdiği radyo konuşmaları hazırladı. Bu konuşmalardan bazıları halen bazı radyolarda seri olarak yayınlanıyor.

Kurucuları arasında yer aldığı Kültürlerarası Araştırma ve Dostluk Vakfı’nın, 1999-2001 yıllarında başkanlığını yaptı.
1995-2002 yılları arasında “Hızlı ve Etkin Öğrenme,” “Güzel ve Etkili İletişim” seminerleri verdi. “Düşün ve Başar” ve “Ruhsal Zekâ” isimli diğer iki kitabı çok satanlar listesinde yer almaktadır.

Dr. Nilgün Hanım’la evli ve iki çocuk babası olan Bozdağ, özgün üslûbuyla yeni yazılar ve konuşmalar üretmeye devam etmektedir. Ayrıca “yetenek.com” isimli web sitesi aracılığıyla da okuyucularıyla buluşmaktadır.

Yazarla İletişim:

Web : http://www.yetenek.com

E-Posta : mbozdag@yetenek.com

Mektup : Muhammed Bozdağ, PK 892 Ulus/ANKARA

1955 yılında Diyarbakır’ın Çüngüş kazasına bağlı Malkaya köyü’nde doğdu. İlkokulu köyde tamamlayan Akgündüz, Gaziantep İmam-Hatip Lisesi’ni ve Gaziantep Lisesi fen bölümünü bitirdi. 1980 yılında Erzurum Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi’nden; 1982 yılında İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nden mezun oldu. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne Hukuk Tarihi Araştırma Görevlisi olarak giren Akgündüz, 1983 senesinde Mastırını ve 1986 senesinde de “İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi” adlı teziyle doktorasını tamamladı. 1987 senesinin Kasım ayında Hukuk doçenti olan Akgündüz, aynı yıl Konya selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne “Hukuk Tarihi ve İslam Hukuku Doçenti” olarak tayin edildi. 1986-1991 yılları arasında Başbakanlık Osmanlı Arşivinde Uzman Müşavir ve Devlet Arşivleri Danışma Kurulu üyeliği sıfatlarıyla araştırmalarda bulunan Akgündüz, 1993 Eylül’ünde Dumlupınar Üniversitesi’ne Hukuk Profesörü olarak atandı. Ekim 1993’ de aynı üniversiteye bağlı Bilecik İktisadi ve İdari bilimler Fakültesi’ne Dekan olarak tayin olunan Akgündüz, aynı zamanda Osmanlı Araştırmaları Vakfı Mütevelli Heyet Başkanıdır. 1997-1998 ders yılında Princeton Üniversitesi’nde misafir Profesör olarak araştırmalarda bulundu. Arapça, İngilizce ve Farsça bilmektedir. Evli ve iki çocukludur. Eserlerinden Bazıları Şunlardır: Osmalı Kanunnameleri ve Hukuki Tahlilleri / 12 cilt. Mukayeseli İslam ve Osmanlı Hukuku Külliyatı. İslam Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi Şer’iyye Sicilleri / 2 cilt Heyet ile birlikte Belgeler Gerçekleri Konuşuyor / 5 cilt Eski Anayasa hukukumuz ve İslam Anayasası İslam’da İnsan Hakları Beyannamesi Arşiv Belgeleri Işığında Sayıştay Tarihi Arşiv Belgeleri Işığında Somuncu Baba Arşiv Belgeleri Işığında eshab-ı Kehf ve Tarsus Tarihi Arşiv Belgeleri Işığında Süleyman Hilmi Tunahan Hazretleri Osmanlı’da Harem Tabular Yıkılıyor / 2 cilt